ODA ODA
ALAYLI
Bugün kendi kendine öğrenen makinalar ve organizmalar çağında "alaylı" oluş, sanatın üretim, emek ve tanınma süreçlerini yeniden düşünmeye davet ediyor. Alaylı düşünce ve alaylı üretim biçimi, sessiz bir direnişi ve tanınmayanın hayatta kalma yollarını açığa çıkarıyor.
Geleneksel usta- çırak ilişkilerini topluluk öğrenimi ile dönüştürerek özgün bir atölye pratiği geliştiren Atölye20'de yıllarca birlikte çalışan altı sanatçının heykellerinin ve resimlerinin yer aldığı her oda, sergideki sanatçıların bu uzun soluklu üretim sürecinde merak ettiği ve araştırdığı şeyleri keşfetmeye imkan tanıyor.
Sergi, günümüzde bir disiplin, ticari meta ya da kariyer basamağı olarak da görülebilen sanatın esasen "öğrenmeyi öğrenme" becerisini kullanarak düşünme ve ifade etme özgürlüğünü nasıl da mümkün kılabildiğini hatırlatıyor. Ancak bu özgürlük alanı bugün oldukça tartışmalı ve kırılgan durumda. Bu yüzden sanat tarihinde etkili olmuş bazı ayrımları içinde yaşadığımız çağın koşullarına göre yeniden düşünmek kaçınılmaz duruyor.
Bir zamanlar sanat dünyasında akademik müfredatla biçimlenerek tanınan "mektepli" sanatçılar ile kendi kendini yetiştiren "alaylı" sanatçılar arasında hiyerarşik bir ikili karşıtlık inşa edilmişti. Birini var etmek, değerli kılmak ve otorite kurmak için diğerini yok hükmünde saymak, değersizleştirmek ve indirgemek suretiyle kullanılan bu düşünceyle yalnızca atalet ve çatışma yeniden üretilir hale gelmişti. Oysa dünya değişiyordu. 19. yüzyıldan itibaren modernizmin açtığı alan, başarısız olarak nitelendirilmeyi bir eşik olarak görülmesine ilgiyi artırmıştı. Yerleşik öğretileri tiye alarak yapılan deneysel üretimler başkalığı çeşitlendirerek çoğaltılmıştı.
Bu süreç aynı zamanda verili öğretilere ve kalıplara her zaman uymamanın yol açtığı tuhaflığın yaratıcılığını da açığa çıkarmış ve diğer olasılıkların nasıl mümkün olabileceğini sorgulama ve eleştirme yönelimini güçlendirmişti. Hatta alaylı düşünceyi benimseyenlerin müdanasız ve bir o kadar da kırılgan canlılığı, sanat tarihinin temsil rejiminde kaybolmuş olanlara eklenebilmiş; sanatın formel disiplinleri ve kurumları, kucaklayabilmiş, paradigma değişimlerine karşılık verebilmiş, hücrelerini yenileyebilmiş ve yaşamını sürdürebilmişti. Bu kabuk değiştirme süreci bugün halen devam ediyor.
Öte yandan Arthur Danto gibi sanat eleştirmenlerine göre bir eserin "sanat" olarak tanınması ancak onu "sanat dünyası" denilen alana yerleştirmekle mümkündü. Sanata dair bu kısıtlayıcı düşünce, sanat tarihinde oldukça uzun bir süredir miyadını doldurmuş olsa da, bugün hala geçerli sayılabiliyor.
Oysa "Alaylı", sanatsal üretimin metalaşmış bir biçim olmaktan çıktığını, disiplinlerin birbiriyle iç içe geçtiğini ve sanat dünyasının zemininin çoktan yerinden oynamış olduğunun idrakında. Dolayısıyla alaylı düşünce, günümüz sanatının bir başka veçhesi olarak okunabilir.
Alaylı oluşu benimseyen her sanat aktörü, Ranciere'in özgürleşmiş izleyicine benzer biçimde, "öğrenmeyi öğrenme" yolunu, elbette üretimiyle birlikte, sürekli yeniden kurmaya ve bozmaya çalışmakta. Bu yüzden de bugün her alaylıyı yücelterek veya her mekteplinin bilgi birikimini yadsıyarak ( ya da tam tersi) değersizleştirme ve cehalet üretim hatlarını güçlendirmek yerine başka ayrımlar yapmak kaçınılmaz gibi duruyor.
Alaylı düşünceye açılan bir sanatçının bilmediğini bilmesi, çocuksu ve muzip merakı, öğrenmeyi öğrenmenin özgürleştiriciliğine sezgisel olarak açık oluşu, atölyede hem kendi kendine, hem de diğerleriyle birlikte çalışmaktan ve tutkuyla denemekten ödün vermemesi, onun üretim sürecinde kendiliğinden bir güç olarak ortaya çıkıyor. Düşmeye her an yakın olma riskinin farkında olduğu için kendisine engel olanla uğraşma biçimini cesaretle dönüştürerek çözünebilmesi de bu gücü pekiştiriyor.
Bu tür bir alaylı oluş sürecini Atölye 20 'de deneyimleyen sanatçıların ürettiği heykellerin her biri, aynı zamanda sanat üretimindeki kolektif dayanışmayı ve emeği de görünür kılıyor. Bu da Atölye 20'nin hem ustalardan hem de birbirinden öğrenmeye, öğrenmeyi öğrenmeyi sürdürebilmenin önemine ve kendine münhasır olanı birlikte düşünme ve üretme yoluyla açığa çıkaran yaratım sürecine değer vermesinden kaynaklanıyor.
Böylelikle alaylı düşünce, yalnızca ustanın bilgi ve deneyim aktarımına dayalı bir tek yönlü öğrenme anlayışından ve otoriter bir bilgi üretim biçiminden kopuyor. Özgürleşiyor, başkalaşmaya açılıyor ve dönüşerek kendini yenileyebilme gücünü değerleri paylaşıma açıyor ve müşterekleştiriyor.
Bu yüzden, bugün müşterek üretme yollarını birlikte çoğaltmayı sürdürebilirsek, alaylı düşüncenin bitmek tükenmeyen bilmeyen bir kolektif öğrenme ve dönüşüm sürecini taşıdığını da belki de artık düşünebilir ve alaylı düşünceyi benimseyebiliriz.
Doç. Dr. Ebru Yetişkin
Oda Oda sergisi 30 Ocak - 29 Mart 2026 tarihlerinde İstanbul Metrohan da sanat izleyicisi ile buluştu. Atölye20 'nin sanatçılarından oluşan bu büyük sergi Doç. Dr. Ebru Yetişkin'in ifade ettiği manifestonun Türk Sanat Tarihine yeni çağın getirdiği bakış açısının artık görünür ve kabul edilir bir pencereden bize sunuyor.
Atölye 20 Sevgi Karay ve Deniz Coşkun'un yürüttüğü bağımız atölyenin sanatçıları: Ali Yaycıoğlu,Özlem Başer, Emre Baloğlu, Pembe Tüzüner, Nilüfer Şatana, Arzu Ertekin'nin uzun soluklu üretimlerinden oluşuyor. Sanat İlhamlı da bu üretimleri Sanatçı özelinde teke tek ele alacağız. Şimdilik genel bir sunumla sizleri davet ediyorum.
İlgili Yayınlar:
Ali Yaycıoğlu Eleştirel İmgelem

Yorumlar
Yorum Gönder
Sanat İlhamlı Kalın!